سوره اَعلی هشتادوهفتمین سورهقرآن و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام جای دارد؛ هرچند درباره مکی‌بودن همه آیات آن اختلاف‌نظر وجود دارد. نام این سوره از آیه نخست آن گرفته شده و به معنای «برتر» است. در ترتیب نزول، هشتمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) به شمار می‌رود.
منابع تفسیری، محور اصلی سوره را توحید، بیان جایگاه والای خداوند و وعده‌های الهی درباره پیامبر(ص) می‌داند. در تفسیر نمونه نیز سوره به دو بخش تقسیم شده است: بخش نخست به تسبیح خداوند، رسالت پیامبر(ص) و صفات الهی می‌پردازد و بخش دوم از مؤمنان خاشع و کافران شقی و عوامل سعادت و شقاوت آنان سخن می‌گوید.
در فضیلتتلاوت این سوره، از پیامبر(ص) نقل شده است که هر کس سوره اعلی را بخواند، خداوند به ازای هر حرفی که بر ابراهیم(ع)، موسی(ع) و محمد(ص) نازل کرده است، ده حسنه به او پاداش می‌دهد. همچنین در روایات آمده است که پیامبر(ص) این سوره را دوست می‌داشت.
بی‌تردید کسی که خود را [از زشتی‌های باطن و ظاهر] پاک کرد، رستگار شد (اعلیٰ: ۱۴).
معرفی
سوره اعلی به مناسبت آغازشدن آن با فرمان به تسبیح پروردگار بلندمرتبه، به این نام خوانده شده است.[۱] «اعلی» به معنای برتر و بلندمرتبه است.[۲] این سوره در ترتیب نزول، هشتمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است و در چینش کنونیمُصحَف، هشتادوهفتمین سوره قرآن به شمار می‌رود.[۳]
درباره مکی یا مدنی بودن آیات آن، علامه طباطبایی، از مفسران شیعه، سیزده آیه نخست را مکی و آیات ۱۴ تا پایان را مدنی می‌داند؛ زیرا به نظر او، اشاره آیات پایانی به روزه، زکات فطره و نماز عید، با نزول آنها در مدینه سازگار است. وی روایات مکی‌بودن سوره را ناظر به سیزده آیه نخست می‌داند.[۵]
سوره اعلی، بخط ثلث، اثر سالم گونای (خوشنویس ترکیه ای)، ۲۰۱۳م
محتوا
المیزان محور اصلی سوره اعلی را توحید، بیان جایگاه والای خداوند و وعده‌ها و تأییدات الهی درباره پیامبر می‌داند.[۶] براساس تفسیر نمونه، این سوره دو بخش دارد: در بخش نخست، پیامبر(ص) به تسبیح خداوند و ادای رسالت فرمان داده می‌شود و هفت وصف الهی بیان می‌گردد؛ در بخش دوم، از مؤمنانخاشع و کافران شقی و عوامل سعادت و شقاوت آنان سخن گفته می‌شود.[۷]
آیات مشهور
از آیات مشهور سوره اعلی می‌توان به آیات ۷ و ۹ اشاره کرد که به‌ترتیب بر علم خداوند به آشکار و نهان و اهمیت تذکر و پندپذیری دلالت دارند:
آیه ۷ سوره اعلی: به گفته مفسران آیه ۷ سوره اعلی، بر علم فراگیر خداوند و یکسان‌بودن آشکار و نهان در برابر او دلالت دارد.[۸]ملاصدرا، بنیانگذار مکتب فلسفی حکمت متعالیه، نیز آن را بیانگر علم خداوند و تنزیه او از جهل و نقص می‌داند.[۹]
آیه ۹ سوره اعلی: براساس منابع تفسیری آیه ۹ این سوره، بر اهمیت تذکر و پنددادن پیامبر(ص) دلالت دارد.[۱۰] از نظر صدرالمتألهین، پیامبر مأمور به موعظه است، خواه مخاطبان از آن بهره ببرند یا نه؛ او تفاوت در پذیرش پند را به تفاوت اجسام در دریافت نور خورشید تشبیه می‌کند و ناتوانی برخی نفوس از پذیرش معارف را ناشی از آلودگی‌های گناه می‌داند.[۱۱]
دیدگاه‌های تفسیری و روایی درباره آیات سوره اعلی
در منابع تفسیری و روایی، درباره آیات سوره اعلی، موضوعاتی چون حفظ قرآن، تفسیر تزکیه و نماز، فضیلت زکات فطره و محتوای صحف ابراهیم مطرح شده است:
حفظ قرآن
خداوند در آیه ۶ سوره اعلی به پیامبر(ص) اطمینان می‌دهد که قرآن را فراموش نخواهد کرد؛ زیرا خداوند خود حافظ آن است.[۱۲] علامه طباطبایی در المیزان، «اِقراء» را در معنای لغوی و عرفی، قرائت برای بررسی و تصحیح می‌داند و در این آیه، آن را به توانایی پیامبر(ص) در تلاوت صحیح قرآن، مطابق با آنچه نازل شده و بدون کم‌وکاست و تحریف، تفسیر می‌کند.[۱۳]
تزکیه و نماز
در مجمع البیان، تزکیه و نماز در آیات ۱۴ و ۱۵ به‌ترتیب به زکات فطره و نماز عید تفسیر شده است. در پاسخ به این اشکال که سوره مکی است و زکات فطره و نماز عید در آن زمان تشریع نشده بودند، احتمال داده شده که آیات پایانی سوره، از جمله این دو آیه، در مدینه نازل شده باشند.[۱۴]
ارتباط زکات فطره با روزه و نماز
در تفسیر البرهان از امام صادق(ع) نقل شده است که کمال روزه به پرداخت زکات فطره و کمال نماز به درود فرستادن بر پیامبر(ص) وابسته است. در این روایت، ترک عمدی زکات فطره پس از روزه‌گرفتن و ترک عمدی صلوات در نماز، موجب ناتمام‌ماندن آن دو دانسته شده است.[۱۵] تقدم تزکیه بر نماز در آیه ۱۴ سوره اعلی نیز در روایت مؤید این معنا شمرده شده است.[۱۶]
صحف ابراهیم و کتاب‌های آسمانی
آیات پایانی سوره اعلی از صحف ابراهیم و موسی یاد می‌کنند. در روایتی از ابوذر، پیامبر(ص) شمار پیامبران را ۱۲۴ هزار نفر و شمار کتاب‌های آسمانی را ۱۰۴ کتاب بیان می‌کند و از نزول ده صحیفه بر ابراهیم(ع) و تورات بر موسی(ع)، در کنار دیگر کتاب‌های آسمانی، سخن می‌گوید.[۱۷] در روایتی دیگر، پیامبر(ص) در پاسخ به پرسش ابوذر، صحف ابراهیم را مشتمل بر مَثَل‌ها و پندهایی معرفی می‌کند؛ از جمله، هشدار به حاکمان درباره مسئولیت در برابر ستمدیدگان، توصیه به اختصاص زمانی برای عبادت، محاسبه نفس و تفکر در نعمت‌های الهی، و تأکید بر بهره‌مندی از حلال.[۱۸]
برتری آخرت بر دنیا
در سوره اعلی، به برتری آخرت بر دنیا اشاره شده است. علامه طباطبایی با توجه به آیه پیشین که از ترجیح دنیا بر آخرت سخن می‌گوید، عبارت «وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ» را تأکیدی بر برتری آخرت دانسته است؛ زیرا آخرت نیکوتر و پایدارتر از دنیاست.[۱۹] ملاصدرا نیز با برتر دانستن کمالات و لذت‌های روحی بر لذت‌های بدنی، شادی حاصل از معرفت خداوند را که حقیقت آن در آخرت آشکار می‌شود، برتر از لذت‌های دنیوی می‌شمارد و ترجیح دنیا بر آخرت را ناشی از ناآگاهی از لذت‌های معنوی و معرفت الهی می‌داند.[۲۰]
در مجمع البیان، برای تلاوت سوره اعلی پاداش ده حسنه به ازای هر حرف از قرآن نازل‌شده بر ابراهیم، موسی و محمد(ص) نقل شده است. همچنین آمده است پیامبر(ص) این سوره را دوست می‌داشت[۲۱] و هنگام تلاوت آن، «سبحان ربی الاعلی» می‌گفت.[۲۲] از امام صادق(ع) نیز روایت شده است که خواندن این سوره در نمازهای واجب و مستحب، زمینه ورود به بهشت از هر دری را به خواست خداوند فراهم می‌کند.[۲۳]
﴿جز آنچه خدا خواهد که او آشکار و آنچه را که نهان است می‌داند ٧﴾
﴿وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى ٨﴾
﴿و برای تو آسانترین [راه] را فراهم می‌گردانیم « ٨﴾
﴿فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى ٩﴾
﴿پس پند ده اگر پند سود بخشد « ٩﴾
﴿سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشَى ١٠﴾
﴿آن کس که ترسد بزودی عبرت گیرد « ١٠﴾
﴿وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى ١١﴾
﴿و نگون‌بخت خود را از آن دور می‌دارد « ١١﴾
﴿الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ١٢﴾
﴿همان کس که در آتشی بزرگ در آید « ١٢﴾
﴿ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا ١٣﴾
﴿آنگاه نه در آن می‌میرد و نه زندگانی می‌یابد « ١٣﴾
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى ١٤﴾
﴿رستگار آن کس که خود را پاک گردانید « ١٤﴾
﴿وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى ١٥﴾
﴿و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد « ١٥﴾
﴿بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ١٦﴾
﴿لیکن [شما] زندگی دنیا را برمی‌گزینید ١٦﴾
﴿وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى ١٧﴾
﴿با آنکه [جهان] آخرت نیکوتر و پایدارتر است « ١٧﴾
﴿إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى ١٨﴾
﴿قطعا در صحیفه‌های گذشته این [معنی] هست ١٨﴾
﴿صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ١٩﴾
﴿صحیفه‌های ابراهیم و موسی ١٩﴾
﴿نام پروردگار والای خود را به پاکی بستای ١ همان که آفرید و هماهنگی بخشید « ٢ و آنکه اندازه‌گیری کرد و راه نمود ٣ و آنکه چمنزار را برآورد « ٤ و پس [از چندی] آن را خاشاکی تیره‌گون گردانید ٥ ما بزودی [آیات خود را به وسیله سروش غیبی] بر تو خواهیم خواند تا فراموش نکنی ٦ جز آنچه خدا خواهد که او آشکار و آنچه را که نهان است می‌داند ٧ و برای تو آسانترین [راه] را فراهم می‌گردانیم « ٨ پس پند ده اگر پند سود بخشد « ٩ آن کس که ترسد بزودی عبرت گیرد « ١٠ و نگون‌بخت خود را از آن دور می‌دارد « ١١ همان کس که در آتشی بزرگ در آید « ١٢ آنگاه نه در آن می‌میرد و نه زندگانی می‌یابد « ١٣ رستگار آن کس که خود را پاک گردانید « ١٤ و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد « ١٥ لیکن [شما] زندگی دنیا را برمی‌گزینید ١٦ با آنکه [جهان] آخرت نیکوتر و پایدارتر است « ١٧ قطعا در صحیفه‌های گذشته این [معنی] هست ١٨ صحیفه‌های ابراهیم و موسی ١٩﴾
